Afet Sonrası Psikolojik İlk Yardım: Bak, Dinle, Bağla
Bilgilendirme Sınırı: Bu içerik genel bilgilendirme ve psiko-eğitim amacıyla hazırlanmıştır; kişisel sağlık değerlendirmesi veya hekim muayenesi yerine geçmez. Gerektiğinde yetkili sağlık profesyoneline başvurulmalıdır. Acil durum veya yakın zarar riskinde 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
WHO, Savaş Travması Vakfı ve World Vision International (2011) psikolojik ilk yardımı (PFA), ağır kriz olaylarından etkilenen insanlara insani, destekleyici ve pratik yardım olarak tanımlar. Adına rağmen hem sosyal hem psikolojik destektir. 2009 mhGAP değerlendirmesine göre ağır sıkıntıdaki kişilere psikolojik debrifing yerine PFA önerilir. NICE NG116 de TSSB’nin önlenmesi veya klinik yönetimi için psikolojik odaklı debrifing önermez (1.6.5).
Bak, dinle, bağla
Bak: Güvenliği, acil temel ihtiyaçları ve ağır sıkıntı tepkilerini tarayın. Ortam güvensizse girmeyin; mümkünse uzaktan yardım çağırın. Kritik yaralıları tıbbi personele yönlendirin.
Dinle: Saygılı yaklaşın, adınızı söyleyin, yardım edip edemeyeceğinizi sorun. Kişiyi konuşmaya zorlamayın. İsterse dinleyin. Çok sıkıntılıysa yalnız bırakmamaya çalışın.
Bağla: Temel ihtiyaçlara ve hizmetlere erişim, baş etme, doğru bilgi, yakınlara ve sosyal desteğe bağlama.
WHO, çoğu kişinin zamanla temel ihtiyaçlar ve sosyal destekle toparlanabileceğini; ağır veya uzun süren sıkıntı, günlük işlev kaybı veya risk durumlarında profesyonel yardımın gerekebileceğini belirtir. Deprem sonrasında hissedilen sallantı hissi kişiyi zorlayabilir; yeni başlayan, şiddetli veya nörolojik bulguların eşlik ettiği baş dönmelerinde tıbbi değerlendirme ihmal edilmemelidir.
Hobfoll: uzman uzlaşısı, evrensel RCT değil
Hobfoll ve arkadaşları (2007) kitle travması sonrası erken-orta dönem için beş ilke üzerinde uzman uzlaşısı bildirir: güvenlik, sakinlik, öz ve toplum yeterliği, bağlılık, umut. Yazarlar, afetlerin çeşitliliği nedeniyle yakın gelecekte tüm koşulları kapsayan klinik denemelerin beklenmediğini belirtir. Bu, tek evrensel protokol değildir.
NICE 1.8.1, afet planlarının eşgüdümlü psikososyal yanıt, pratik yardım ve uzman ruh sağlığı erişimi içermesini ister. “Yardım geldi” güvencesi verilmez.
Bekleme eşiği
Günlük özbakım (yemek, su, uyku, çocuk bakımı) sürdürülemiyorsa gecikmeden uygun sağlık ve destek hizmetlerine başvurulmalıdır; yardım aramak için bir ay beklemek gerekmez. NICE 1.6.15, travmatik olaydan sonraki ilk ay içinde klinik olarak önemli belirtileri olan yetişkinlerde profesyonel destek seçeneklerini ele alır; bir bekleme şartı koymaz. Tıbbi acil veya yakın zarar riskinde 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
İlgili kavramlar
Bu yazının odağı afet sonrası psikolojik ilk yardım konusudur. Farklı kavramların kapsamını karşılaştırmak için travma sonrası stres, EMDR yönteminin genel çerçevesi, bilişsel davranışçı yaklaşım açıklamaları birlikte okunabilir. Bu bağlantılar kişisel yöntem seçimi anlamına gelmez.
Yazı bilgisi
Yazar: Psikolog Meki Deniz. Son editoryal güncelleme: 24 Ekim 2026. Bu metin genel bilgilendirme içindir; kişisel sağlık değerlendirmesi yerine geçmez. Kaynak ve dil kontrolü yapay zekâ destekli editoryal çalışmadır; uzman incelemesi yapıldığı iddia edilmez. İçerikle ilgili düzeltme bildirimleri için editöre ulaşma bilgileri kullanılabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Psikolojik ilk yardım terapi midir?
Hayır. WHO onu insani, pratik destek olarak tanımlar; debrifingin alternatifi olarak konumlanır.
İnsanları olayını anlatmaya zorlamalı mıyım?
Hayır. WHO: konuşmaya baskı yapmayın.
Çoğu kişi kendiliğinden düzelir mi?
WHO, birçok kişinin temel ihtiyaç ve destekle zamanla toparlanabileceğini yazar; ağır/uzun sıkıntı veya işlev kaybında daha fazla destek gerekebilir.
NICE debrifing önerir mi?
Hayır. NG116 1.6.5 psikolojik odaklı debrifing önermez.
Ne zaman 112?
Fiziksel yaralanma, ezilme şüphesi, solunum güçlüğü, bilinç kaybı veya yakın kendine zarar riskinde derhal 112 aranmalıdır. Eşlik eden acil risklerin bulunmadığı baş dönmesi veya süreğen bedensel yakınmalarda ise sağlık kuruluşuna başvurulmalı ve hekim değerlendirmesi istenmelidir.
Doğrulanmış Kaynakça
- Hobfoll SE, Watson P, Bell CC, Bryant RA, Brymer MJ, Friedman MJ, Friedman M, Gersons BP, de Jong JT, Layne CM, Maguen S, Neria Y, Norwood AE, Pynoos RS, Reissman D, Ruzek JI, Shalev AY, Solomon Z, Steinberg AM, Ursano RJ. (2007). Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention: empirical evidence. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18181708/. Erişim: 12 Ekim 2026.
- NICE. Recommendations | Post-traumatic stress disorder | Guidance | NICE https://www.nice.org.uk/guidance/ng116/chapter/Recommendations. Erişim: 12 Ekim 2026.
- WHO (2011). Psychological first aid: guide for field workers https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/e7e129fb-b306-496d-84a5-67bb70abc130/content. Erişim: 12 Ekim 2026.